Wortal etyki prawniczej i zawodów prawniczych

Dnia 2 sierpnia 2007 roku w Krakowie w ramach XXIII Światowego Kongresu Law and Legal Cultures in 21st Century: Diversity and Unity organizowanego przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej IVR odbył się warsztat zatytułowany Legal Ethics: Its Horizon and Mandates.

Koordynatorem warsztatu i przewodniczącym obrad był profesor Yasutomo Morigiwa z Japonii, wiceprzewodniczący IVR. Obrady zostały podzielone na trzy tematyczne części: pierwsza poświęcona była zagadnieniom etyki sędziowskiej, druga etyki adwokackiej, trzecia natomiast problemom filozoficznym etyki prawniczej oraz jej roli w edukacji prawniczej.

Jako pierwsza wystąpiła sędzia Barbara Krix z Niemiec przedstawiajac inicjatywę sędziów z landu Schleswig-Holstein, którzy opracowali dokument zatytułowany „Filary postepowania sędziów” (Säulen richterlichen Handelns). Na tle innych kodeksów etycznych wyróżnia się tym, że nie składa się z norm, lecz z pytań, które mają pobudzać sędziów do refleksji nad ich stosunkeim do obywateli, władz państwowych, pracy orzeczniczej oraz wymiaru sprawiedliwości.

 

Także etyki sędziowskiej dotyczyło wystąpienie profsora Bradley Wendel’a z Cornell Law School, który analizował warunki sensownego mówienia o bezstronności sędziów, czy też szerzej - o etyce sędziowskiej w ogóle. Jego zdaniem nie jest to możliwe bez uwzględniania dorobku teorii prawa, wyznaczającej granice dyskrecjonalności sędziowskiej i wskazującej, które racje i argumenty mają charakter prawny, a którym tego waloru nie można przypisać. Opieranie się na nich jest bowiem warunkiem koniecznym, ale też wystarczajacym do tego, aby dane postępowanie sędziego uznać za całkowicie usprawiedliwione, niezależnie od tego jaki jest jego osobisty stosunek czy motywacja, aby w określony sposób prowadzić daną sprawę. Między etyką sędziowską a teorią prawa występuje więc kontrowersja, którą należy rozstrzygnąć na korzyść tej drugiej.

 

W ostatnim wystąpieniu w tej części, profesor Yasutomo Morigiwa z Nagoya University próbował odpowiedzieć na pytanie, jaką funkcję pełni etyka sędziowska w liberalnej demokracji. Odpowiedź powinna uwzględniać dwa ważne elementy, które składają się na rolę sędziego. Po pierwsze, realizację pozytywnej sprawiedliwości w rozsądnym zakresie opartej na społecznych oczekiwaniach i ochronie praw człowieka, a po drugie, kształtowanie i podtrzymywanie zaufania i szacunku wspólnoty do systemu prawnego.

 

Część poświęconą etyce adwokackiej w całości wypełnił dwugłos dotyczący źródeł obowiązków prawników w krajach common law i civil law. Pierwszy wystąpił profesor Arthur Laby z Rutgers-Camden School of Law w USA, który skrytykował podejście kontraktualistyczne do tzw. fiduciary duties, czyli obowiązków, jakie ciążą na stronie umowy świadczącej wysoko wyspecjalizowane i trudne do kontrolowania usługi. Stwierdził między innymi, że źródłem ich jest nie tylko umowa, lecz także reguły zawarte w różnych aktach normatywnych. W referacie została podjęta również próba sformułowania pozytywnej teorii tego typu obowiązków oparta o etykę kantowską, w której, obok obowiązków sensu stricto, wyróżnia się także nakazy realizacji określonych celów jako swego rodzaju obowiązki niedoskonałe.

 

Jako drugi w tej części, swój referat przedstawił Matthias Lehmann z Niemiec, który zaprezentował kontynentalny punkt widzenia na obowiązki prawników wobec klientów. Mimo iż w Europie źródłem tych obowiązków są takie pojęcia jak „dobra wiara” czy „godność zawodu”, a rola adwokatów w o wiele większym stopniu niż w USA czy innych krajach anglosaskich pojmowana jest jako współpraca z wymiarem sprawiedliwości, to podział ich źródeł na umowne i deontologiczne jest tak samo ważny i rodzi te same problemy. Oba typy należą bowiem do innych metod regulacji, posiadają inne sankcje i zupełnie inaczej są egzekwowane.

 

Ostatnią część obrad otworzył referat Césara Ajona z Escuela Superior de Administración y Dirección de Empresas (ESADE) w Barcelonie, który przedstawił swój pogląd na miejsce etyki prawniczej w edukacji prawniczej oraz metody, jakie w edukacji etycznej prawników należy stosować. Punktem wyjścia rozważań był fakt, że prawnicy nie tylko są źle postrzegani, ale także sami mają negatywny obraz własnego środowiska. W związku z tym wykłady z etyki prawniczej należy organizować już na początku studiów, aby uczęszczający na nie studenci mieli jesze „świeże” i „nieskażone” tym negatywnym obrazem umysły. W dalszym toku studiów etyka prawnicza powinna być także obecna przez włączanie jej elementów do innych wykładów, a więc przy pomocy metody perwazyjnej (pervasive method). Merytorycznie wykłady z etyki prawniczej powinny unikać idealizowania praktyki prawniczej, tak jak nie powinny dotyczyć przede wszystkim wielkich i trudnych dylematów. Powinny raczej koncentrować się na zwykłej i codziennej współczesnej pracy prawniczej.

W kolejnym wystąpieniu Paweł Skuczyński z Uniwersytetu Warszawskiego przedstawił próbę teoretycznego ujęcia etyki prawniczej uwzględniajacego jej relacje do filozofii prawa i filozofii moralności. Jako punkt wyjścia zostały potraktowane znaczenia, w jakich używa się terminu „etyka prawnicza” w dwóch jej tradycjach: francuskiej i amerykańskiej. Podczas, gdy pierwsza z nich odwołuje się przede wszystkim do niezależności i etyki cnoty, to druga do lojalności i etyki obowiązku. Tradycje te przechodzą współcześnie głębokie przemiany w ramach procesów jurydyzacji, profesjonalizacji i globalizacji, które mają wpływ na znaczenia, w jakich termin ten jest używany. Teoria etyki prawniczej nie powinna tej wieloznaczności ignorować, ale robić z niej użytek w ramach wielopłaszczyznowego uzasadniania reguł etyki prawniczej, dla których przesłankami powinny być role zawodowe prawników, których granice powinny wyznaczać określone cnoty czy też etyka osobista.

Jako swego rodzaju koreferat swoje uwagi do wystąpienia Pawła Skuczyńskiego wygłosiła Miaofen Chen z Tajwanu, twierdząc, że etyka prawnicza odnosi się zawsze do jednego przedmiotu, tj. do bycia dobrym prawnikiem. Dlatego też teoria etyki prawniczej powinna mieć przede wszystkim materialny charakter i opierać się na prawach człowieka jako podstawie oceny tego, czy prawnicy postępują dobrze, czy źle.

W ostatnim wystąpieniu Joaquín Rodríguez-Toubes z Muñiz University of Santiago de Compostela przedstawił swoje rozważania na temat konfliktu obowiązków w etyce prawniczej. Wyróżnił pięć podstawowych typów źródeł norm, które mogą wskazywać jako powinne całkowicie odmienne zachowania. Typy te to po pierwsze, ogólne normy etyczne uzasadnione filozoficznie lub religijnie, po drugie, normy prawne, po trzecie, konwencje społeczne, do których zaliczają się kodeksy etyki zawodowej oraz praktyka i zwyczaje, po trzecie, zobowiązania osobiste, w tym złożne obietnice i po piąte, sumienie, w przypadku którego można mówić oprócz sumienia osoboistego, także o sumieniu zawodowym. Co do zasady w konflikt mogą wchodzić normy pochodzące z każdego źródła, najbardziej znaczące są jednak konflikty z udziałem sumienia. Niemożliwe jest ustalenie jednej hierarchii obejmującej wszystkie z nich, dlatego też rozwiazywanie takich konfliktów powinno opierać się o system domniemań na rzecz norm obiektywnie lub intersubiektywnie uzasadnionych, którym towarzyszyć powinna jednak stała czujność sumienia, które w niektórych sytuacjach powinno być decydujące.

Podumowując, jeśli uznać warsztat za reprezentatywny dla światowej debaty w etyce prawniczej, to zdaje się ona ogniskować wokół kilku najważniejszych punktów. Po pierwsze, doniosłą kwestią jest status etyki sędziowskiej, który jest szczególnie niejasny z punktu widzenia filozofii prawa. Etyka sędziowska jest tematem stosunkowo nowym, przede wszystkim jeśli porównać ją z etyką adwokacką, która ma o wiele starszą tradycję, rozwija się ona jednak dosć dynamicznie. Najważniejszym problemem nie jest tu jednak to, czy należy tworzyć kodeksy etyczne, a jeśli tak to w jakiej formie.  O wiele bardziej intersujące i praktycznie potrzebne jest ustalenie, jaką rolę odgrywają sędziowie w kształtowaniu autorytetu prawa oraz na ile etyczna krytyka sędziów przekłada się na krytykę wydawanych przez nich orzeczeń. Po drugie, w przypadku etyki adwokackiej występuje podobny problem, lecz nie tyle w odniesieniu do relacji etyki prawniczej do filozofii prawa, lecz do dogmatyki prawa umów. Nie jest jasne, jaki jest status pozakontraktowych obowiązków prawników, które zawarte są w różnego rodzaju kodeksach etycznych, tak jak budzi wątpliwości, jaki jest zakres obowiazków lojalności i staranności, szczególnie ze względu na ponadnarodowy czy globalny charakter praktyki prawniczej. Po trzecie, wielość źródeł norm etyki prawniczej, jej wieloznaczność oraz marginalalne miejsce w edukacji prawniczej powodują, że wydaje się ona czymś niezrozumiałym i zbędnym. Wskazuje to na potrzebę budowania kompleksowej teorii etyki prawniczej, która byłaby użyteczna zarówno praktycznie, jak i dydaktycznie.

 

Paweł Skuczyński